Tajemnice Wieliczki podziemny labirynt kanałów i rzek. RZEKA WIELICZKA PŁYNIE POD MIASTEM!

Nasi przodkowie na wzgórzach założyli trzy stawy, jeden u podnóża stoku – skąd budowali drewniane, naziemne wodociągi miejskie, a rzeki przemieniali w ścieki i z czasem je zabudowali. Wykonali także kanały ściekowe i odwadniające. Historia Wieliczki bogata jest w tematy, które współczesne pokolenia odkrywają na nowo, podczas badania starych dokumentów, czy analizowania starych map. Dlatego, kontynuując temat z tytułu: Wieliczka – miasto, ma rzekę o historycznej nazwie Wieliczka, która bierze początek na stoku Pod Baranem. Włączają się w nią kolejne rzeczki, mające także początek w najwyższych partiach kotliny wielickiej. To fakt historyczny, opisany w dokumentach i na mapach. Tylko… co się z nimi stało? I jaki jest stan obecny całej budowanej przez wieki, opisanej w tekście, znajdującej się pod ulicami, placami infrastruktury oraz rzek? Podane Informacje dotyczą ich stanu na 1938 rok. Poznajmy więc tajemnice Wieliczki podziemny labirynt kanałów i rzek. RZEKA WIELICZKA PŁYNIE POD MIASTEM!

RZEKA WIELICZKA PŁYNIE POD MIASTEM!

Pierwszy zapis o potoku Wieliczka znajduje się w dokumencie króla Kazimierza Wielkiego, który funduje w 1363 roku szpital z przytułkiem dla kalekich i chorych górników i kościół pw. Ducha Świętego, a Jan Długosz w latach 1470 – 1480: podaje w „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis” jego nazwę: Wyelyczka. Jednak później zaczyna się dla naszej rzeki trudny czas, traci swą piękną dumną nazwę i godny charakter. W miarę rozbudowy miasta i przybywania mieszkańców, staje się miejskim ściekiem, zabierającym z miasta nieczystości i śmieci, także kopalnianą solankę odprowadzaną z szybów. Nasza rzeka Wieliczka zaczyna występować pod innymi nazwami: Serafa, Serapha, Bierzanowska Rzeka, Szirawa i podobnie, zaś od 1842 roku… Srawa, także niestety Czerwonka. W efekcie podczas wielu prac kanalizacyjnych, została ujęta i zabudowana, a obecnie płynie pod powierzchnią miasta, pod jego ulicami, torami kolejowymi i wypływa dopiero w Parku Mickiewicza przy ul. Dembowskiego. Współcześnie przypisano jej nazwę Serafa (od szybu Seraf) oraz Srawa. Może czas, by przywrócić jej pierwotną nazwę Wieliczka?

Jej przebieg ukazany jest na mapie, na okładce Panoramy. Nasza Serafa jest prawym dopływem Wisły (długość 12,7 km, zlewnia 74,9 km²) Początek ma w Wieliczce, na Stoku pod Baranem, gdzie jej źródłem są dwa strumyki. Pierwszy wypływa ze wzgórza nad stawem Baran (Syberia), a następnie wpływa do stawu u podnóża tego wzniesienia, drugi wypływa nad kościółkiem św Sebastiana. Strumyki łączą się w jeden – Srawę przy końcu ulicy Bednarka. Kolejne mapy z początku XX wieku pokazują przebieg cieku przy ul. Limanowskiego, przekątną wpływa w miasto, a obecnie ujęta w kanał płynie od stoku pod ziemią w okolice ul. Słowackiego. Przecina ul. Ks. Z. Goliana, na wysokości torów kolejowych, dawnej stacji PKP i starego peronu, wzdłuż torów przechodzi pod torowiskiem na wysokości klasztoru Franciszkanów od strony boiska, pod parkingiem asfaltowym naprzeciw warzelni i przekątnie pod ulicą Dembowskiego, równolegle do parkowego stawu, wpływa do Parku Mickiewicza.

Plan miasta Wieliczki z czasu budowy twierdzy, 1778 rok – oznaczono: rzeźbę terenu (metodą kreskową, z wprowadzeniem stopniowania wysokości A –H), ważniejsze budynki, dzieła obronne twierdzy, sieć komunikacyjną – Atlas Historyczny Miast Polskich, tom V Małopolska, zeszyt 3 Wieliczka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie

WIELICKIE DOPŁYWY

W okolicy ul. Kubusia Puchatka rzeczka Wieliczka-Serafa przyjmuje z lewej strony dopływy Grabówki (spływający z stawów na Grabówkach), na wysokości Solnego Miasta poprzez betonowe umocnienia płynąc pod drogą do Parku Mickiewicza. Potem Serafa wypływa z Wieliczki, przyjmuje jeszcze potok Krzyszkowicki, przebiega niedaleko autostrady A4 i ul. Nad Serafą w Krakowie. Tam przyjmuje lewy dopływ Malinówki, z początkiem w Baryczy oraz jej małe dopływy z okolic Kosocic, Rajska, Rżąki,i Soboniowic i jeszcze lewy dopływ, Drwinę, następnie Zabawkę, by w Brzegach za stopniem wodnym Przewóz zakończyć swój bieg wpłynąć do Wisły.

Trzecią rzekę Serafa przyjmuje przy stawie w Parku Mickiewicza. Pani Danuta Krzysztofek pisze o rzece, prowadzącej wzdłuż doliny rzeki Świnarki do drogi Janińskiej (nazwa od szybu Janina). Wyżej, nad Klasną dwa cieki wodne łączą się tam w dwa stawy, a z jednego (wg map okolic twierdzy Kraków z końca XIX wieku) spływają prosto na dół, do stawu w parku Świętej Kingi, a potem, pod nasyp kolejowy i w pewnej odległości równolegle do nasypu, za dawny most kolejowy i podziemnie wzdłuż drogi pod staw parkowy.

PODZIEMNE RZEKI, KANAŁY WIELICZKI

Zagadki, jaką stały się wielickie rzeki, nie udałoby się rozwiązać bez opracowania o rozwoju infrastruktury Wieliczki w czasie zaboru austriackiego (1772-1918) autorstwa Danuty Krzysztofek, opublikowanego w Studiach i Materiałach do Dziejów Żup Solnych nr 2012/28. Autorka korzystała ze zbiorów z Archiwum Salinarnego i zbiorów kartograficznych, prześledziła m.in. układ dróg, wodociągów, kanałów odprowadzających ścieki, mostów. Najstarszy znany plan Wieliczki autorstwa Marcina Germana pochodzi z 1638 roku, zaś nazwy ulic znajdziemy na mapie Hondiusa z 1645 roku. Na tych planach nie zaznaczono jednak rzek i zbiorników wodnych.

W Wieliczce wybudowano nad Serafą wiele mostów, mostków i kładek. Wcześniej, wygląda, że utrudnieniem dla obywateli miasta były cieki wodne, więc zwrócili się oni do władz miejskich o wybudowanie mostków na Srawie, by ich bydło mogło bezpiecznie przechodzić na pastwiska. Zauważono, że zwierzęta chorowały „na nogi”, bo woda rzeczki, jak stwierdzono „bardzo zasolona była”. O drogi i mosty, w zakresie ich utrzymania, prowadzono stałe uzgodnienia miasta z Saliną (Kopalnią). W 1855 roku wybudowała Salina most z Turówki, przez koryto Srawy do ogrodu miejskiego w Parku Mickiewicza.

RZEKA WIELICZKA – SERAFĄ i SRAWĄ

W artykułach z Panoramy wymienionych w źródłach podajemy informację odnotowaną w dokumencie z 1363 roku, o ufundowaniu przez króla Kazimierza Wielkiego szpitala dla kalekich i chorych górników (tragarzy) wraz z kościołem Ducha Świętego, dormitoriami, łaźnią oraz miejscem na cmentarz, sięgającym rzeczki…. Wieliczka. Jest ona wymieniana w wielu dokumentach i pod wieloma nazwami. Może przyszedł czas, by odzyskała swą pierwszą, godną nazwę? Trochę przez ostatnie wieki ucierpiała! Tak, więc nasza rzeczka Wieliczka (Serafa, Srawa, Czerwonka) powstaje w zbiegu dwóch strumyków. Danuta Krzysztofek podaje w wspomnianej publikacji ze Studiów i Materiałów do dziejów Żup Solnych, że pierwszy z nich wypływa ze wzgórza nad stawem „Pod Baranem”, drugi znad kościółka pw. Świętego Sebastiana i łącząc się przy ul. Bednarka, już jako rzeka Serafa płyną do ul. Słowackiego (dawniej Lwowskiej). Pod tą ulicą rzeka płynęła krytym kanałem, a dalej do Parku Mickiewicza, następnie już otwartym, wypływając z miasta pod mostem przy ul. Krakowskiej. Nasza rzeczka miała nazwę Wieliczka do czasu…Miasto nie posiadało kanałów ściekowych. System odprowadzania fekaliów, ścieków i śmieci dopiero się kształtował. Podczas opadów i roztopów powstawały rozlewiska, zalewając domy, a największe u zbiegu ulic Sandrowskiej i Zielonej (aktualnie Limanowskiego i Szpunara). Woda i nieczystości wpływały do wybudowanych wzdłuż ulic rynsztoków.

KANAŁY POD TERENAMI KOPALNI

Kanalizację pierwsza zaczęła budować Salina, odprowadzając ścieki z budynków salinarnych. Tak powstał z cegły z murami oporowymi kanał pod ul. Górsko (odpływowy z szybu Górsko). Drugi 300 metrowy z ciosanego kamienia, jako główny kanał salinarny wpierw odwadniał szyb znany pod obecną nazwą Świętej Kingi i odprowadzał wody potoku płynącego przez Park Świętej Kingi z południa na północ. W 1904 roku podłączono tam odwodnienie zabudowań szybu i wodę z maszyny wyciągowej w kanał z rur betonowych o średnicy 0,6 metra.,długości 378 metrów prowadzący wzdłuż magazynu, młyna solnego, nadszybia i kuźni.

W 1877 roku naprawiano kanał murowany w pobliżu Szybu Janina. W 1895 roku wykonano przepust cementowy dla wody deszczowej oraz solanki pochodzącej z Szybu Daniłowicza. W 1900 roku wykonano 100 metrowy kryty kanał odprowadzający wodę spod budynków do znajdującego się za pałacem Konopków stawu. Też w 1900 roku wybudowano kanał, wpuszczając do Serafy wspólny kanał w lokalizacji dla Szkoły Górniczej, Muzeum i dwóch budynków przy ul. Dembowskiego. W 1905 roku skanalizowano Szyb Paderewski.

KANAŁY MIEJSKIE

Miejskie kanały wybudowano w centrum miasta, w 1885 roku na ul. Zamkowej, w 1901 roku w Rynku Górnym. W 1906 roku Rada Miejska uchwaliła budowę trzech kanałów (ul. Batorego do kanału przy szybie Paderewskiego, drugi w ul. Kopernika (ul. Kozi Rożek) od rzeczki przez ul. Górsko do szybu, trzeci wprowadzony jest do Serafy z ul. Krakowskiej, ul. Pocztowej i ul. Mickiewicza. Ponadto pierwotnie pompowano solankę (surowicę) z szybów do Serafy. W 1823 roku wybudowano rurociąg zamknięty z szybu Wodna Góra. Drugim solankę z szybu Paderewskiego, odprowadzano do stawu między Zamkiem Żupnym i ul. Daniłowicza. Duże ilości surowicy odpompowywano z szybu Daniłowicza do powierzchniowego rowu. Aby ratować gościniec, w 1885 roku postanowiono wykonać kanał cementowy kryty, 1 metr pod powierzchnią ziemi, mający odprowadzać solankę i wodę do potoku poniżej rzeźni miejskiej.

Historyczny herb Wieliczki – z mapy Wieliczki Hondiusa z 1645 roku. Muzeum Żup Krakowskich

REGULACJA SERAFY

W 1907 Gmina wystąpiła do Wydziału Krajowego we Lwowie o wykonanie bezpłatnego planu i kosztorysu na generalną kanalizację Wieliczki i regulację rzeki Srawy (Serafy). Plany były gotowe w 1909 roku. Ponowną prośbę wystosowano w 1912 roku. W 1917 roku Rada Miejska zdecydowała o częściowej realizacji przedsięwzięcia w 1919 roku. W roku 1938 był gotowy kolektor główny, dla większej części miasta z podkolektorami i kanałami bocznymi, który przebiegał przez centrum miasta od ul. Batorego do ul. Mickiewicza, a dalej korytem rzeki Serafy do Parku Mickiewicza.

STAWY WIELICKIE – WODOCIĄGI

To jedna z niespodzianek. Nasi przodkowie Zakładali stawy! Były one źródłem wody pitnej. Woda ze stawów pobierana była także na potrzeby wielickiej kopalni. Na mapach sprzed ponad 100 lat w Ogrodzie Franciszkanów widoczne są dwa stawy, przed i na boisku przy murze. Na zwieńczeniu kotliny wielickiej zaznaczone jest kilka stawów.

Ponadto pomiędzy Zamkiem Żupnym a szybem Daniłowicza był duży staw i przy pałacu Konopków. Ciek ze stawu w Parku Mickiewicza włącza się do Serafy. Ozdobą Wieliczki są obecnie stawy na Grabówkach, w Parku Świętej Kingi oraz u podnóża stoku Pod Baranem

Danuta Krzysztofek podaje, ze już w XV wieku mieszkańcy Wieliczki korzystali z wody doprowadzanej grawitacyjnie drewnianymi rynnami do miasta z trzech Lednickich Stawów – główny zbiornik znajdował się między szybem Seraf, a murem miejskim. W latach 1802-1803 zbudowano wodociąg. Drewniane rury miały średnicę 40 cm. Studnie-zbiorniki też były drewniane (skrzynie wodne i zbiorniki przeciwpożarowe). W 1812 roku założono w Lednicy czwarty staw. Podobnie korzystano ze stawu (miejskiego) w Kłosowie. Rząpie było przy ul Zamkowej. Z czasem drewniane zbiorniki zmieniono na kamienne (pl. Kościuszki, ul. Świętego Ducha), potem na tańsze, betonowe. Wodociąg poprowadzono też zakładając w 1860 roku staw Syberia (pod Baranem), by zapewnić rurami żelaznymi wodę do kotłów maszyny parowej służącej do transportu w kopalni soli. Mamy też staw w parku Świętej Kingi.

Staw na Grabówkach z tamą, zbudowano (1876-1883), jako nowe ujęcie wody do maszyn parowych w dwu kolejnych szybach i stajen salinarnych w pałacu Konopków. W 1914 roku założono drugi staw na Grabówkach, w trudnym osuwiskowym terenie. Chciano też tak uczynić w Rożnowej, wody jednak nie znaleziono.

Prawie wszystkie inwestycje były czynione wspólnie, po połowie, przez Miasto i Salinę (Kopalnię). W mieście było 26 studni publicznych, 10 prywatnych, lecz woda z nich jak i z wodociągów ze stawów lednickich, była mętna, niesmaczna, a zapas jej wystarczał na 3 dni. Zdatną przywożono transportem salinarnym, beczkami do dyrekcji kopalni i Pałacu Konopków. W wyniku tego Zarząd Salinarny przeprowadził akcję poszukiwania wody zdatnej do picia, odnajdując ją na głębokości 12 metrów w piaskach bogucickich, uzyskał zgodę na budowę wodociągu do zbiornika przy kościółku Sebastiana, skąd rozprowadzano ją po mieście. W Bieżanowie zbudowano zakład wodociągowy. Kolejna wymagająca wody inwestycja, to budowa nowej warzelni, dla której solankę otrzymywano przez ługowanie komór. Bardzo duże ilości wody doprowadzić trzeba było ze stawów w Lednicy, Grabówkach, Syberii – do szybów Paderewski i Daniłowicza, oraz Bożej Woli. Jednak wody było za mało, zdecydowano się na ujęcie deszczówki z rowu przy ul .Matejki i poprowadzenie jej kanałem do stawu w Parku Mickiewicza, by ją pompować do warzelni. .

SZYB WIERTNICZY W REJONIE MINY

Danuta Krzysztofek podaje, że „W 1904 r. zdecydowano się na dodatkowe zasilenie stawu w Parku Świętej Kingi wodą, pochodzącą z dawnego otworu wiertniczego przy klasztorze OO. Reformatów. W tym celu wykonano połączenie rurami o średnicy 13 mm i długość 670 m. Odgałęzienie tego rurociągu docierało do poszczególnych poziomów kopalni i dostarczało wodę dla pracujących tam górników i koni”. Była bowiem susza. Rada Miejska 26 lipca 1904 roku zadecydowała też o wypełnieniu czterech basenów wodą zmieszaną z solanką, na wypadek pożaru. W lipcu 1904 roku do Zarządu Salinarnego w Wieliczce wpłynęło pismo Dyrekcji Skarbu w Lwowie dotyczące założenia prowizorycznego wodociągu od otworów wiertniczych w Wieliczce. Zdecydowano założyć rury do otworu wiertniczego przy klasztorze OO. Reformatów. Po odczyszczeniu go do 8 metrów, wypływ z tej studni wynosił 60 litrów na minutę. W sprawozdaniu była informacja, że odpływ wody tam był znaczny, stąd postanowiono zejść do 85 metrów i zgłębić jeszcze kilka niżej. Zamówiono pompę do pompowania 200 litrów na minutę. W efekcie, Krajowa Dyrekcja Skarbu zezwoliła na budowę tego rurociągu. Na mapach z końca XIX wieku, poniżej murów klasztornych widać płynącą Serafę. W ogrodzie klasztornym na starej mapie oznaczone są dwa stawy. Woda stoi często pomiędzy torami i murem klasztornym Ojców Franciszkanów. Miejsce to ma trudną historię, W tym rejonie, na IV poziomie w poprzeczni Mina, nastąpiła w 1992 roku potężna katastrofa wodna, która zagroziła, kopalni i miastu. Mury klasztoru popękały, torowisko uległo zniszczeniu, nie kursowały pociągi. Jak podaje w geolog Jerzy Przebyło, w 1881 roku rozpoczęto wiercenie wspomnianego otworu, zgodnie z zaleceniami komisji z 1879 roku, które przerwała awaria – w 1890 roku. Otwór Wieliczka III, tak go nazwano, ma 481,60 m! Jest poza klasztorem, przy torach, w dolnej części Traktu Świętej Kingi. Około lat 1904-1911 prowadzono wspomniane pompowanie.

Budowa drogi Kraków-Wieliczka-Lwów, zdjęcie z września 1935 roku. Widoczny przepust drogowy. Fot. Archiwum Narodowe Archiwum Cyfrowe.

PODSUMOWANIE

Nasi przodkowie, górnicy, wydobywali sól kamienną, a od neolitu w Wieliczce działały warzelnie solankowe. Tak, jak aktywnie pracowali pod ziemią, tak i czynili to na powierzchni. Na stokach wzgórz zakładali stawy i budowali drewniane, naziemne wodociągi. Rzeki przemieniając z czasem w ścieki, zabudowali. Wykonali także kanały ściekowe i odwadniające.

Obecnie nie mamy nawet świadomości, co znajduje się bezpośrednio pod chodnikami, placami, ulicami Wieliczki. Kto by pomyślał, że płynie tam rzeka lub nawet rzeki. Nasuwa się pytanie, czy wszystko to jest zinwentaryzowane, czy w dobrym stanie i czy nie zagraża bezpieczeństwu miasta i kopalni? Pod tą wielowiekową infrastrukturą znajdują się podziemia kopalni soli. Sól i woda, jednego i drugiego w Wieliczce jak widać, nie brakuje, jednak trzeba stać na ich straży, dla dobra nas wszystkich. Temat będzie kontynuowany

Barbara Zapadlińska

Bardzo dziękuję pracownikom Działu Mierniczo – Geologicznego Kopalni Soli „Wieliczka” S.A., Głównej Geolog Elżbiecie Włodarczyk Żurek, geologowi górniczemu Jerzemu Przybyło za udostępnienie materiałów archiwalnych, a także kierownikowi Działu Archeologicznego Muzeum Żup Krakowskich Jarosławowi Frasiowi.

Źródła:

Danuta Krzysztofek „Infrastruktura Wieliczki w latach 1772-1918”, Studia i Materiały do dziejów Żup Solnych”, nr 2012/28; Dokumenty Salinarne Arch. MŻKW, AS, sygn. 2926, k. 255 – 258, 268; Mapa Hondiusa z 1645 roku, Muzeum Żup Krakowskich;.Atlas Historyczny Miast Polskich, tom V Małopolska, zeszyt 3 Wieliczka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie; Mapy okolic twierdzy Kraków z końca XIX wieku; Katastrofa wodna Kloski – Colloredo 2 w Kopalni Soli „Wieliczka”. Geologiczne i historyczne tło wydarzeń sprzed 150 lat, Jerzy Przybyło, Elżbieta Włodarczyk Żurek; Wikipedia: Serafa, Panorama Powiatu Wielickiego marzec 2021 i październik 2025.

Artykuł opublikowany został w Panoramie Powiatu Wielickiego w lutym 2026 https://www.panorama.wieliczka.pl/archiwum/gazeta-panorama-powiatu-wielickiego-luty-2026/