Cmentarze czynne przez pół wieku są w Wieliczce, zapomniane. To miejsca, nad którymi chodzimy i jeździmy. Jak je oznaczyć? Ich historia
Cmentarze czynne przez pół wieku są w Wieliczce, zapomniane. Niniejszy tekst może być po części kontynuacją wątku z poprzedniego wydania, czyli: 800 lat temu w Wieliczce. Jednakże w temacie, gdzie wówczas chowano naszych przodków? Refleksja jest dość smutna. Czy to możliwe, abyśmy zapomnieli o miejscach, gdzie przez co najmniej 600 lat grzebano zmarłych (przy kościele pw. Św. Klemensa), lub też przez ponad 500 lat (przy kościele nazywanym Świętego Krzyża w Parku Mickiewicza). Troszkę młodszy, bo z pochówkami z 400 lat mógł być cmentarz związany z kościółkiem pw. Świętego Ducha (obecnie Magistrat). Mamy zapomniane cmentarze choleryczne lub z ofiarami innych zaraźliwych chorób, na obrzeżach miasta i przy kościółku pw. Św. Sebastiana. Mniej liczne pochówki były przy klasztorze Franciszkanów.
Uświadomienie sobie tego faktu i zobrazowanie, na współczesnej mapie Wieliczki, historycznych cmentarzy, budzi zrozumiałą refleksję, szczególnie przed Świętem Zmarłych. Obok zdjęć na okładce i stronie, są umieszczone fragmenty archiwalnych map, które przedstawił kierownik Jarosław Fraś z MŻK. Cmentarze przy kościołach są nieczynne od czasu, gdy znajdowaliśmy się pod zaborem austriackim, a cesarz Józef II, w 1783 roku wydał dekret5 nakazujący przeniesienie ich za miasto. Rok wcześniej rozpoczął kasację szeregu zakonów. Obydwa dekrety dotknęły Wieliczki, także Zakonu Kanoników Regularnych Świętego Ducha de Saxia, zwanego Duchakami. Na terenie im odebranym, przy ul. Piłsudskiego, znajduje się obecnie cmentarz komunalny.
Pozostaje pytanie, czy po zakazie pochówków przy kościołach, dokonano ekshumacji ludzkich szczątków?
Jednoznacznej odpowiedzi nie ma. Kolejne pokolenia były już związane z cmentarzem współczesnym, na którym najstarszy z grobów jest z 1832 roku. Szczątki zmarłych pozostały przy kościółku pw.Św. Sebastiana. Co do pochówków na najstarszych cmentarzach, wypowiadają się archeolodzy z Muzeum Żup Krakowskich.
Najmniej wiadomo o pochówkach w ufundowanym w 1363 roku przez króla Kazimierza Wielkiego, w pobliżu miasta szpitalu z kaplicą pw. Ducha Świętego, dla robotników przybywających z różnych krajów do Wieliczki, którzy zaznali tu kalectwa, a przez to i nędzy.
Kościółek szpitalny Ducha Świętego Wieliczka (obecnie Magistrat wraz z Odwachem). Całe dolne pastwisko pod zamkiem aż do potoku Wieliczka (obecna nazwa Serafa) przeznaczono na cmentarz przyszpitalny, przy kościółku pw. Ducha Świętego (obecnie Magistrat). Fundacja król Kazimierz Wielki.
Całe dolne pastwisko pod zamkiem aż do potoku Wieliczka przeznaczono na cmentarz przyszpitalny. Czy były tam rzeczywiście pochówki? Podczas różnych prac związanych z budową m.in. kanalizacji, znaleziono pod progiem wejścia bocznego fragmenty szczątków ludzkich, ale i na plantach.
Cmentarz przy kościele pw. Św .Klemensa, jest obecnie pod postojem taxi i pod połową ulicy. Fragmenty jego murów znaleziono tam przy okazji wspomnianych prac inwestycyjnych. Wystarczy dodać, że w samym kościele, na pochówki z XVII lub XVIII wieku natrafiono dopiero na głębokości 4-5 metrów.
Cmentarz przy kościele pw. Św .Klemensa Wieliczka , jest obecnie pod postojem taxi i pod połową ulicy. Fragmenty jego murów znaleziono tam przy okazji wspomnianych prac inwestycyjnych. Poniżej fragment msapy z 1638 roku.
Kościółek Św. Krzyża znajduje się tam na niewielkim wzniesieniu. Wraz z cmentarzem. Datowany jest na XIII wiek, a warstwa pod nim sięga wieku XI. Kto by pomyślał, że współcześnie miejsce to będzie popularnym skrótem do stacji PKP Wieliczka Park, z wydeptanymi ścieżkami spacerowymi. Od lat ludzie mówią o ludzkich kościach wypłukiwanych i niesionych przez rzekę dalej.
Kościółek Św. Krzyża Wieliczka, Park Mickiewicza, poniżej Solnego Miasta, na niewielkim wzniesieniu.. Datowany jest na XIII wiek, a warstwa pod nim sięga wieku XI .Popularny skrót do stacji PKP Wieliczka Park, z wydeptanymi ścieżkami spacerowymi. Od lat ludzie mówią o ludzkich kościach wypłukiwanych i niesionych przez rzekę dalej… Poniżej zarys fundamentów, wyrysowany na podstawie prac archeologicznych (Dzieje Wieliczki).
Wygląda, że niemożliwym byłoby zabranie z tamtejszego, ukazanego na mapie, cmentarza wszystkich pochowanych wtedy i wcześniej. Przypomnijmy, że ołtarz z kościółka pw. Ducha Świętego znajduje się w Kaplicy Morsztynów kościoła farnego, do którego też trafił ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego z kościółka pw. Krzyża Świętego (nawiązujący do Krucyfiksu Wita Stwosza z kościoła Mariackiego). Nie mamy świadomości, że chodzimy i jeździmy po miejscu historycznym i terenie ze szczątkami poprzednich pokoleń Wieliczan i mieszkańców okolicznych miejscowości należących do tej parafii.
Zaborcy po obrabowaniu krypty w kaplicy Morsztynów, szczątki ludzkie przenieśli, o czym mówi kierownik Szymon Pawlikowski z MŻK, do grobu zbiorowego, na cmentarzu przy kościółku w Parku Mickiewicza, o którym na koniec mamy najsmutniejsze informacje. Kościółek Św. Krzyża znajduje się tam na niewielkim wzniesieniu. Wraz z cmentarzem. Datowany jest na XIII wiek, a warstwa pod nim sięga wieku XI. Kto by pomyślał, że współcześnie miejsce to będzie popularnym skrótem do stacji PKP Wieliczka Park, z wydeptanymi ścieżkami spacerowymi. Od lat ludzie mówią o ludzkich kościach wypłukiwanych i niesionych przez rzekę dalej. Na stromym zboczu ułożone są płyty chodnikowe. Wąskie grono osób wie o kościółku, którego fragmenty znaleziono podczas prac archeologicznych, prowadzonych na małym obszarze, w ubiegłym wieku (co potwierdziły współczesne badania georadarowe) oraz istniejącym nadal cmentarzu, po którym nieświadomi faktu chodzą, a niektórzy piknikują.
Po przeprowadzonym sondażu, gdy zapytane osoby mówiły z żalem, że nic o tym nie wiedzą, dopytane, czy chciałyby, aby upamiętnić to miejsce i jak, odpowiadały: skromnie: kamień z piaskowca z tablicą pamiątkową. To można zastosować nie tylko przy kościółku Świętego Krzyża, ale i Św. Klemensa i Św. Ducha. Jak Państwo uważacie? Czy należy otoczyć należnym szacunkiem pochowane w Parku Mickiewicza osoby, oznaczyć to miejsce jako historyczne, wyznaczyć przez jego teren jedną ścieżkę, zachowując szacunek dla zmarłych w pozostałej części? A może ktoś przechodząc westchnie za ich duszami do Boga?
B. Zapadlińska
Podziękowania za udzielenie informacji dla Jarosława M. Frasia, Kierownika Działu Archeologicznego oraz Szymona Pawlikowskiego, Kierownika Pracowni Konserwacji Zabytków
Żródła:
Mieczysław Skulimowski, „Z dziejów opieki lekarskiej i społecznej w Żupach Wielickich od XIII do XIX wieku”.
Józef Piotrowicz, „Wieliczka. Dzieje Miasta”, rycina z rekonstrukcją fundamentów Kościoła Świętego Krzyża, s.65.
Panorama Powiatu Wielickiego, październik 2020, „Wieliczka 1651-2020r. Jak przed wiekami nasi przodkowie żyli w czasie epidemii”, oraz PPW marzec 2021, „Na pamiątkę zdesakralizowanego w Wieliczce Kościoła pw. Ducha Świętego https://www.panorama.wieliczka.pl w zakładce Archiwum